خانه / خبرها / وضع لرستان و شهر خرم آباد (قدیم) حدود لرستان و همسایگان

وضع لرستان و شهر خرم آباد (قدیم) حدود لرستان و همسایگان

بقلمشادروان علامه محمد رضا والیزاده معجزی

استادمحمدرضاوالیزاده معجزی واستادادیب وشاعر اسفنذیارغضنفری امرایی دومولف لرستانی درکنارهم

شهر خرم آباد در دره ای واقع شده که از سراب رباط واقع در سه فرسخی شروع و دو کوه سیاه (سیاه کمر) و کوه سفید (سفید کوه) در شرق و غرب آن قرار دارند و این دره منتهی به کرگاه می شود .

طبق گواهی تاریخ معلوم میشود شهر خرم­ آباد خیلی پیشتر از حمله اعراب در جلگه کرگاه و همانجا که( مناره) پامنار معروف واقع شده بوده است و معلوم نیست در کدام عصر و در چه صانحه ای این شهر خراب شده است لکن از آثاری که به مسجد شبیه است راز ساختمان این مناره که به ماذنه های نزدیک و یا چسبیده به مساجد که نگارنده شبیه آن را در شهر ساوه و مناطق دیگر دیدهام چنان می نماید. که شهر قدیمی خرم آباد که معلوم نیست چه نامی داشته است در قرن اولیه طلوع دینی مبین اسلام دایر بوده است ولی نگارنده تاکنون سندی در مورد این شهر و نام و علت خرابی آن نشنیده ­ام.

از آثار تاریخی خرم آباد مناره مزبور و سنگ نوشته است که سنگ مکعب بزرگی است که هر ضلع آن دو زرع در دو زرع و نیم است و به خط کوفی نوشته شده که مرحوم علامه قزوینی عین آنرا در سلسله یاداشت­های خود آورده است. که نگارنده در جای خود به آن اشاره خواهم کرد فعلاً ذکر آن بر طول کلام می ­افزاید. در جنوب خرم آباد پل خرابه­ای است که می­ گویند شاپور آن را ساخته است .

شهر خرم آباد قبل از وبای عام که در ۵۰ سال(حیات نگارنده) قبل اتفاق افتاده جمعیتی معادل ۱۵الی ۲۰ هزار نفر داشته ولی از وبای مذبور به بعد جمعیت شهر به میزان فاحشی تقلیل یافته و در سال ۱۳۰۲ که ارتش سردار سپه شهر مزبور را محاصره کرد بیشتر از ۱۰ هزار نفر جمعیت نداشته. ولی از ۱۳۰۲ به بعد مجددا نفوس خرم آباد افزایش یافته و شهر هم وسعت یافته و اکنون جمعیت شهر خرم آباد به ۴۰ هزار نفر رسیده است .

مرحوم حاج عبدالغفار نجم الملک که در سال ۱۲۹۹ به فرمان ناصرالدین شاه به منظور بازدیداز سد اهواز و برآورد میزان هزینه و کیفیت بنای آن و دیگر وسایل مربوط به کارهای ساختمانی از طریق خرم­آباد به خوزستان رفته در خرم­آباد ۶ روز توقف نموده و شهر مزبور را در آن سال چنین توصیف کرده است:«منزل پنجم روز دوشنبه سه ربیع الاول – تا خرم آباد فعلی ۵ فرسخ است. بیشتر راه جنگل بلوط و کوه از تیران تا آنجا برف داشتیم در ۹ ساعت پیمودیم. میرزا عبدالله منشی و نایب الحکومه با جمعی سوار و معارف شهر تا یک فرسخی راه استقبال آمده بودند. ظاهراً بتوسط تلگراف اطلاع یافته بودند. روز قبل هم احتیاط آمده بودند. میرزا نجدالله نایب الحکومه خرم­آباد و لرستان از جانب حاج میرزا محسن خان سرتیپ نایب الایاله خرم آباد مرد کافی و قاعده دان و تربیت شده و با سواد و معقولی است و میرزا محسن خان که مشارالیه یکی از اجزا و تربیت یافتگان اوست شخصی با کفایت و درست رفتار و منطقی است تمام اوقات خود را صرف خدمت دولتی می نماید و در تنظیم ولایات از جیب خود مضایقه نمی­کند این بنده او را ملاقات ننموده ام ولی مدتی در خاک او حرکت میکرد همه جا نظم و سیاست و مردم داری او را دیده الحق مردی تابع است.خلاصه وقت ورود روز دوشنبه سه ربیع الاول وارد خرم آباد شده ۷ روز توقف نمود. محض کشیدن نقشه و بعضی اطلاعات روز سه شنبه رفتیم به خلدبرین که چشمه آب و تختی است در سمت شمال جلگه بر کمر کوهی و روز پنجشنبه عصر رفتیم به تماشای ستون سنگ مربع شکلی در کنار پل خرابه شهر قدیم به فاصله یک هزار زرع در جنوب خرم­ آباد. این ستون قریب ۳ ذرعش از زمین بیرون است و هر ضلعش دو ذرع در دو ذرع و نیم است و ریشه اش خیلی در زمین فرو رفته آن چه کاوییده اند به انتها نرسیده و اطرافش به خط کوفی حجاری شده.خلاصه هزار ذرع در جنوب آنجا در کنار شارع مناره است به ارتفاع ۳۱ ذرع و محیط قاعده اش ۱۸ ذرع و یک میدان در مقرب این پل خرابه عظیمی است و روی رودی که به سمت سیمره میرود اینها آثار شهر قدیمی است که در آنجا بوده.

شهر خرم آباد جمعیت ۱۵۰۰۰ (حیات نگارنده ) نفر است از آن جمله یک هزار نفر یهودی و مابقی الوار و معارف آنجا سید صادق امام جمعه و آقا میرزا صدرالدین مرد آرامی است ولی امام جمعه بی­بضاعت نیست سالی ۲۰۰۰ تومان مداخل ملکی دارد. خرم آباد شهر تمیز و مرتبی نیست و بد آب و هوا است و آب فراوان دارد. خیلی ثقیل است.

شش باب حمام دارد ۱۲ طاحونه و پنج باب مسجد دارد و در اطراف شهر خرم آباد باغ فراوان است ولی نسبت به سابق خیلی خراب است.

مالیات خرم آباد در زمان مرحوم حشمت الدوله ۵۵ هزار تومان بوده است و بعد از سال قحط رسیده است به ۳۵ هزار تومان. سروستان داشته حال یک باغ در جنب عمارت حکومت صروستان است.

پلی در روی رودخانه جلو شهر است به طول ۳۳ ذرع و عرض ۸ ذرع در جنوب عمارت حکومت قطعه کوهی (منظور گلستان ارم است و قلعه فلک الافلاک که آنرا علیمردان خان والی ساخته و حسن خان والی آن را تعمیر کرده است همینطور پل را هم او ساخته است). بسمت به ارتفاع ۳۴ ذرع که آن به ۶ یا ۴ هزار ذرع می رسد.

قلعه فلک الافلاک ( منسوب به حسن خان)خیلی معتبر و صاحب چند دست عمارت و حمام و غیره و چاه آبی است به عمق یک صد ذرع حال خراب شده. فی الجمله از آثار آن باقی است.

ملک خرم آباد خیلی استعداد آبادی و زراعت دارد رعیت آنجا جز قله( گندم- جو – نخود) چیزی نمی داند مثل پنبه، ابریشم و غیره ها. هگذا صیمره عجب نقطه معتبری است. سابق صیمره شهر منظمی بوده. این منطقه خیلی اهمیت دارد دولت هر قدر آنجا آبادی نماید ضرری ندارد خلاصه در آن چند روز توقف نقشه محیط شهر و معابر اصلی و آبادی های اطراف منطقه خرم آباد را برداشت .

به طوری که ملاحظه نمودید نجم ملک جمعیت خرم آباد را در آن تاریخ ۱۵ هزار نفر نوشته است .مرکز حکومت گلستان ارم بوده که فعلاً هنگ پیاده در آن مستقر است.گلستان ارم و قلعه فلک الافلاک که چسبیده به آن است از زیباترین مناطق معتبر و زیبای لرستان است به ویژه سراب بزرگی که با آبی زلال و بسیار تمیز و خنک از زیر کوهی که قلعه فلک الافلاک روی آن ساخته شده بر اهمیت و طراوت آن افزوده است .

سران و افراد با نفوذ و صاحب نام آن زمان سه فرقه بودند . اول قبل از همه علما و روحانیون که مورد احترام مردم خرم­آباد و دیگر مناطق لرستان بوده و هستند. دوم قوانین و اشراف، سوم تجار و کدخدایان شهر . متنفذ ترین روحانیون خرم آباد دو نفر بودن اول مرحوم حاج ملا رشید ضیایی و دوم سید باقر امام جمعه ایشان از خانواده ای شریف و نجیب و روحانیون طراز اول شهر دزفول بودند پدرش موسوم به حاج بابا از اجله صلحا زهاد آن شهر به شمار می رفت.

مرحوم ملا رشید در سنه ۱۲۴۷ هجری در شهر دزفول متولد شد و در شهر دزفول مراحل رشد را طی کرده و بعد از تکمیل سواد زبان فارسی برای تحصیل در محضر شریعتمدار شیخ محمد طاهر و سیدحسین بزرگ و مرحوم زیده الفقها آقا سید عبدالکریم موسوی معروف به سادات گوشه که از قول علما و سادات مبرز و مغنون به حلیه اخلاق حسنه و علوم عربی مشغول بودند.

همان طوری که قبلا اشاره کردیم در دزفول تکدر خاطری از همشهریان پیدا کرده به عنوان تغییر آب و هوا به خرم­آباد تشریف آورده در این شهر ازدواج مجددی کرده و در نهایت تقوا مشغول ارشاد و هدایت مردم گردید .

حاج ملا رشید بدون تردید از شریفترین علما ناحیه جنوب ایران بوده و تنها خوردهای که به ایشان گرفته اند همکاری با استبداد بوده .که آن هم دلایلی دارد. یکی اینکه اختلافات و کشمکش های محلی او را بدان وادی کشانیده و روی بعضی تعصبات در آن مورد پافشاری کرده است. بیان دلایل دیگر باعث طول کلام می شود. هرچه بوده احدی را منکر مقامات علمی و زهد و تقوای او نیست و همه مردم لرستان به نیکی از یاد می کند.

وی علاوه بر مقامات علمی و اخلاقی مردی با ذوق و ادیب و شاعر بودند و هرچند اشعار ایشان به پای شعرا درجه اول و دوم نمی رسد ولی چون اشعار او از سوز دل سروده شده لاجرم بر دل می­ نشیند.

بعد از حاج ملا رشید دومین روحانی شریف و متنفذ لرستان امام جمعه سید محمد باقر بوده است که بعد از فوت سید محمد صادق )امام جمعه لرستان( به امر ناصرالدین شاه با سمت امام جمعگی خرم آباد آمده .

روحانیون خاصه امام جمعه ها در لرستان بی­اندازه مورد احترام و صاحب نفوذ و صاحب قدرت بوده اند و در میان آنها سیدمحمدصادق معروف به امام جمعه بزرگ بیش از حد تصور نفوذ و قدرت و محترم بوده است به طوری که حتی برای حکام لرستان هم ارزشی قائل نبوده است. ناصرالدین شاه برای احترام زیادی قائل بوده. و املاکی را در لرستان بتول او کرده که سالی دو هزار تومان محصول داشته است و با این که در آن اوقات سه کیلو روغن سی شاهی بوده توجه خواهند کرد که ۲۰۰۰ تومان چه پول کلانی بوده.

تحصیلات امام جمعه به پای سایر روحانیون نمی رسیده ولی فوق العاده زبر و زرنگ موقع شناس و با استعداد بوده. بعد از فوت امام جمعه (سیدمحمدصادق) ناصرالدین شاه قاجار، سید محمد باقر را که از همان فامیل بوده به سمت امام جمعه به لرستان می فرستد.

مقامات علمی سید محمد باقر از سلف خود بیشتر ولی در هوش و فراست و هوشیاری و کسب قدرت قابل مقایسه با سید محمد صادق( امام جمعه قبل )نبوده و آلت دست اطرافیان خود قرار می­ گرفت.

سیدمحمدباقر با آن همه سادگی و ساده لوحی توانست بازماندگان سید محمد صادق را به خود نزدیک کند و صاحب اموال و املاک فراوانی شود. و همان فرمان امام جمعگی برای نفوذ و قدرت او کافی بود و در ردیف  روحانیون صاحب نفوذ قرار می ­داد.

غیر از سید محمد صادق و سید محمد باقر از تیپ روحانیون اشخاص صاحب نفوذ دیگری در خرم آباد بوده اند مثل سیدصدرالدین معروف و حاج میرزاصالح که هم مردی ملا و هم عارف بزرگ و هم ادیبی صاحب دیوان بوده. اشعار او در کمال فصاحت سروده شده که متاسفانه هنوز به چاپ نرسیده.

در شهر خرم آباد آن زمان دو فامیل بزرگ و صاحب نفوذ بوده اند که قدرت و نفوذ این دو فامیل از دو جهت بوده: یکی اینکه اهل شهر از آنان احترام می­کردند. دوم این که اکثر روسا و خوانین عشایر لرستان با این دو فامیل قرابت و دلبستگی داشتند. سوم اینکه هرکس به حکومت لرستان منصوب شد

یکی از این دو فامیل بزرگ را به پیشکاری شهر و مشاغل انتخاب می کرد. با این حال سابق بر این این دو فامیل رقابت شدید داشتند و به وسیله حکمران لرستان رقیب خود را میکوبید و هر وقت یکی از این دو فامیل مورد محبت حکومت لرستان واقع می­شد آن دیگری در دوغ ترش بود چه بسا مورد قهر و غضب و حبس واقع میشد . تا زمان حکومت سالارالدوله در لرستان. سالارالدوله برخلاف اسلاف خود به هر دو فامیل محبت می کرد. ولی دیری نپایید آخرالامر زور چاهی وندها چربیده و سالار را مجبور کردند بر خلاف نیات باطنی خود دیوان بیگی و سیف اله خان را توقیف و شبانه آنها را تحویل آقای معین سلطنه داده که آنها را به کوهدشت برده تقبل برسانند.

شرح قضیه تحویل دیوانگی و سیف الله خان به آقای را در تاریخ ۵۰ ساله پهلوی در لرستان به طور مفصل آورده ایم نیازی به توضیح نیست. به عرض خوانندگی میرسانیم نه تنها آقای معین السلطنه دیوان بیگی و سیف الله خان را نکشتند بلکه آنها را بوسیده و با هم متحد شدند و عهد و میثاف محکم بستند که حافظ منافع همدیگر بوده و تا پای جان با هم باشند. و برای استحکام این دوستی، آقای معین السلطنه دختر خود ملکه خانم را که زن کلانتر و لایقی بود به عقد دیوان بیگی درآورد . و دیوانگی هم خواهرزاده خود را به جواد شجاع فرزند ارشد آقای داد و چند وصلت دیگر هم به همین ترتیب کردن و خط بطلان روی خاطرات گذشته کشیدند.

نسبت فامیلی والی زاده های خرم آباد) والی زادگان علیمردان خانی( با غلامرضا خان )والی زادگان شاه زمانی( امیر جنگ و والی پشتکوه) به یک جا منتهی میشود و هر دو به ۹ پشت یا۱۰ پشت به سلطان حسین بیگ که اولین فرد از این دودمان بوده که به فرمان شاه عباس به مقام والیگری لرستان منصوب شده منتهی می­ شود.

در خاتمه به عرض خوانندگان می رساند که بعد از خاتمه حکومت اتابکان در لرستان حکومت لرستان به والیان سپرده شد و به شرح این دو حکومت در لرستان را نگارنده این مقاله )شادروان محمدرضا والیزاده معجزی( در دو جلد بیان و تدوین نموده که در دست چاپ می باشد.

علاوه بر معاریف و سرشناسان خرم آباد قدیم که به معرفی آنها اشاره کردیم بودهاند اشخاص نام آور دیگری از قبیل حاج جهانگیر آزادخان، حاج هاشمی، حاج شکرالله سلاحورزی، حاج عبدالله ، حاج حاجی، حسن دزفولی و عده ای دیگر که در شهر خرم آباد نفوذ فوق العاده داشته اند و در قضایا و پیشامدها با متفقین دیگر مثل حاج شیخ باقر ،حاج حسین خان و حاج محمد علی و چند تاجر و ملاک دیگر کارها را انجام می دادند البته بیشتر نفوذ در دست بزرگان و سران دودمان چاغروند و والی زاده بود ولی از این حیث تالی آنها محسوب می­ شد.

 

باهتمامحسین والیزاده معجزی

این مطلب هم بخون

فضیلت « ستوده » بودن

نگاهی به نقش و جایگاه استاد سیدیداالله ستوده در شکل‌گیری سند پژوهی لرستان نـادر آزاد …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *